वैशम्पायन उवाच । (१।१)

तत्र ते पुरुषव्याघ्राः परमं शौचम् आस्थिताः । (१।२)

षड्रात्रम् अवसन् वीरा धनंजयदिदृक्षया । (१।३)

तस्मिन् विहरमाणाश् च रममाणाश् च पाण्डवाः ॥ (१।४)

मनोज्ञे काननवरे सर्वभूतमनोरमे । (२।१)

पादपैः पुष्पविकचैः फलभारावनामितैः ॥ (२।२)

शोभितं सर्वतोरम्यैः पुंस्कोकिलकुलाकुलैः । (३।१)

स्निग्धपत्त्रैर् अविरलैः शीतच्छायैर् मनोरमैः ॥ (३।२)

सरांसि च विचित्राणि प्रसन्नसलिलानि च । (४।१)

कमलैः सोत्पलैस् तत्र भ्राजमानानि सर्वशः । (४।२)

पश्यन्तश् चारुरूपाणि रेमिरे तत्र पाण्डवाः ॥ (४।३)

पुण्यगन्धः सुखस्पर्शो ववौ तत्र समीरणः । (५।१)

ह्लादयन् पाण्डवान् सर्वान् सकृष्णान् सद्विजर्षभान् ॥ (५।२)

ततः पूर्वोत्तरो वायुः पवमानो यदृच्छया । (६।१)

सहस्रपत्त्रम् अर्काभं दिव्यं पद्मम् उदावहत् ॥ (६।२)

तद् अपश्यत पाञ्चाली दिव्यगन्धं मनोरमम् । (७।१)

अनिलेनाहृतं भूमौ पतितं जलजं शुचि ॥ (७।२)

तच्छुभा शुभम् आसाद्य सौगन्धिकम् अनुत्तमम् । (८।१)

अतीव मुदिता राजन् भीमसेनम् अथाब्रवीत् ॥ (८।२)

पश्य दिव्यं सुरुचिरं भीम पुष्पम् अनुत्तमम् । (९।१)

गन्धसंस्थानसम्पन्नं मनसो मम नन्दनम् ॥ (९।२)

एतत् तु धर्मराजाय प्रदास्यामि परंतप । (१०।१)

हरेर् इदं मे कामाय काम्यके पुनर् आश्रमे ॥ (१०।२)

यदि ते ऽहं प्रिया पार्थ बहूनीमान्युपाहर । (११।१)

तान्यहं नेतुम् इच्छामि काम्यकं पुनर् आश्रमम् ॥ (११।२)

एवम् उक्त्वा तु पाञ्चाली भीमसेनम् अनिन्दिता । (१२।१)

जगाम धर्मराजाय पुष्पम् आदाय तत् तदा ॥ (१२।२)

अभिप्रायं तु विज्ञाय महिष्याः पुरुषर्षभः । (१३।१)

प्रियायाः प्रियकामः स भीमो भीमपराक्रमः ॥ (१३।२)

वातं तम् एवाभिमुखो यतस् तत् पुष्पम् आगतम् । (१४।१)

आजिहीर्षुर् जगामाशु स पुष्पाण्यपराण्यपि ॥ (१४।२)

रुक्मपृष्ठं धनुर् गृह्य शरांश् चाशीविषोपमान् । (१५।१)

मृगराड् इव संक्रुद्धः प्रभिन्न इव कुञ्जरः ॥ (१५।२)

द्रौपद्याः प्रियम् अन्विच्छन् स्वबाहुबलम् आश्रितः । (१६।१)

व्यपेतभयसम्मोहः शैलम् अभ्यपतद् बली ॥ (१६।२)

स तं द्रुमलतागुल्मच्छन्नं नीलशिलातलम् । (१७।१)

गिरिं चचारारिहरः किंनराचरितं शुभम् ॥ (१७।२)

नानावर्णधरैश् चित्रं धातुद्रुममृगाण्डजैः । (१८।१)

सर्वभूषणसम्पूर्णं भूमेर् भुजम् इवोच्छ्रितम् ॥ (१८।२)

सर्वर्तुरमणीयेषु गन्धमादनसानुषु । (१९।१)

सक्तचक्षुर् अभिप्रायं हृदयेनानुचिन्तयन् ॥ (१९।२)

पुंस्कोकिलनिनादेषु षट्पदाभिरुतेषु च । (२०।१)

बद्धश्रोत्रमनश्चक्षुर् जगामामितविक्रमः ॥ (२०।२)

जिघ्रमाणो महातेजाः सर्वर्तुकुसुमोद्भवम् । (२१।१)

गन्धम् उद्दामम् उद्दामो वने मत्त इव द्विपः ॥ (२१।२)

ह्रियमाणश्रमः पित्रा सम्प्रहृष्टतनूरुहः । (२२।१)

पितुः संस्पर्शशीतेन गन्धमादनवायुना ॥ (२२।२)

स यक्षगन्धर्वसुरब्रह्मर्षिगणसेवितम् । (२३।१)

विलोडयामास तदा पुष्पहेतोर् अरिंदमः ॥ (२३।२)

विषमच्छेदरचितैर् अनुलिप्तम् इवाङ्गुलैः । (२४।१)

विमलैर् धातुविच्छेदैः काञ्चनाञ्जनराजतैः ॥ (२४।२)

सपक्षम् इव नृत्यन्तं पार्श्वलग्नैः पयोधरैः । (२५।१)

मुक्ताहारैर् इव चितं च्युतैः प्रस्रवणोदकैः ॥ (२५।२)

अभिरामनदीकुञ्जनिर्झरोदरकन्दरम् । (२६।१)

अप्सरोनूपुररवैः प्रनृत्तबहुबर्हिणम् ॥ (२६।२)

दिग्वारणविषाणाग्रैर् घृष्टोपलशिलातलम् । (२७।१)

स्रस्तांशुकम् इवाक्षोभ्यैर् निम्नगानिःसृतैर् जलैः ॥ (२७।२)

सशष्पकवलैः स्वस्थैर् अदूरपरिवर्तिभिः । (२८।१)

भयस्याज्ञैश्च हरिणैः कौतूहलनिरीक्षितः ॥ (२८।२)

चालयन्न् ऊरुवेगेन लताजालान्यनेकशः । (२९।१)

आक्रीडमानः कौन्तेयः श्रीमान् वायुसुतो ययौ ॥ (२९।२)

प्रियामनोरथं कर्तुम् उद्यतश् चारुलोचनः । (३०।१)

प्रांशुः कनकतालाभः सिंहसंहननो युवा ॥ (३०।२)

मत्तवारणविक्रान्तो मत्तवारणवेगवान् । (३१।१)

मत्तवारणताम्राक्षो मत्तवारणवारणः ॥ (३१।२)

प्रियपार्श्वोपविष्टाभिर् व्यावृत्ताभिर् विचेष्टितैः । (३२।१)

यक्षगन्धर्वयोषाभिर् अदृश्याभिर् निरीक्षितः ॥ (३२।२)

नवावतारं रूपस्य विक्रीणन्न् इव पाण्डवः । (३३।१)

चचार रमणीयेषु गन्धमादनसानुषु ॥ (३३।२)

संस्मरन् विविधान् क्लेशान् दुर्योधनकृतान् बहून् । (३४।१)

द्रौपद्या वनवासिन्याः प्रियं कर्तुं समुद्यतः ॥ (३४।२)

सो ऽचिन्तयद् गते स्वर्गम् अर्जुने मयि चागते । (३५।१)

पुष्पहेतोः कथं न्वार्यः करिष्यति युधिष्ठिरः ॥ (३५।२)

स्नेहान् नरवरो नूनम् अविश्वासाद् वनस्य च । (३६।१)

नकुलं सहदेवं च न मोक्ष्यति युधिष्ठिरः ॥ (३६।२)

कथं नु कुसुमावाप्तिः स्याच्छीघ्रम् इति चिन्तयन् । (३७।१)

प्रतस्थे नरशार्दूलः पक्षिराड् इव वेगितः ॥ (३७।२)

कम्पयन् मेदिनीं पद्भ्यां निर्घात इव पर्वसु । (३८।१)

त्रासयन् गजयूथानि वातरंहा वृकोदरः ॥ (३८।२)

सिंहव्याघ्रगणांश् चैव मर्दमानो महाबलः । (३९।१)

उन्मूलयन् महावृक्षान् पोथयंश् चोरसा बली ॥ (३९।२)

लतावल्लीश् च वेगेन विकर्षन् पाण्डुनन्दनः । (४०।१)

उपर्युपरि शैलाग्रम् आरुरुक्षुर् इव द्विपः । (४०।२)

विनर्दमानो ऽतिभृशं सविद्युद् इव तोयदः ॥ (४०।३)

तस्य शब्देन घोरेण धनुर्घोषेण चाभिभो । (४१।१)

त्रस्तानि मृगयूथानि समन्ताद् विप्रदुद्रुवुः ॥ (४१।२)

अथापश्यन् महाबाहुर् गन्धमादनसानुषु । (४२।१)

सुरम्यं कदलीषण्डं बहुयोजनविस्तृतम् ॥ (४२।२)

तम् अभ्यगच्छद् वेगेन क्षोभयिष्यन् महाबलः । (४३।१)

महागज इवास्रावी प्रभञ्जन् विविधान् द्रुमान् ॥ (४३।२)

उत्पाट्य कदलीस्कन्धान् बहुतालसमुच्छ्रयान् । (४४।१)

चिक्षेप तरसा भीमः समन्ताद् बलिनां वरः ॥ (४४।२)

ततः सत्त्वान्युपाक्रामन् बहूनि च महान्ति च । (४५।१)

रुरुवारणसंघाश् च महिषाश् च जलाश्रयाः ॥ (४५।२)

सिंहव्याघ्राश् च संक्रुद्धा भीमसेनम् अभिद्रवन् । (४६।१)

व्यादितास्या महारौद्रा विनदन्तो ऽतिभीषणाः ॥ (४६।२)

ततो वायुसुतः क्रोधात् स्वबाहुबलम् आश्रितः । (४७।१)

गजेनाघ्नन् गजं भीमः सिंहं सिंहेन चाभिभूः । (४७।२)

तलप्रहारैर् अन्यांश् च व्यहनत् पाण्डवो बली ॥ (४७।३)

ते हन्यमाना भीमेन सिंहव्याघ्रतरक्षवः । (४८।१)

भयाद् विससृपुः सर्वे शकृन्मूत्रं च सुस्रुवुः ॥ (४८।२)

प्रविवेश ततः क्षिप्रं तान् अपास्य महाबलः । (४९।१)

वनं पाण्डुसुतः श्रीमाञ् शब्देनापूरयन् दिशः ॥ (४९।२)

तेन शब्देन चोग्रेण भीमसेनरवेण च । (५०।१)

वनान्तरगताः सर्वे वित्रेसुर् मृगपक्षिणः ॥ (५०।२)

तं शब्दं सहसा श्रुत्वा मृगपक्षिसमीरितम् । (५१।१)

जलार्द्रपक्षा विहगाः समुत्पेतुः सहस्रशः ॥ (५१।२)

तान् औदकान् पक्षिगणान् निरीक्ष्य भरतर्षभः । (५२।१)

तान् एवानुसरन् रम्यं ददर्श सुमहत् सरः ॥ (५२।२)

काञ्चनैः कदलीषण्डैर् मन्दमारुतकम्पितैः । (५३।१)

वीज्यमानम् इवाक्षोभ्यं तीरान्तरविसर्पिभिः ॥ (५३।२)

तत् सरो ऽथावतीर्याशु प्रभूतकमलोत्पलम् । (५४।१)

महागज इवोद्दामश् चिक्रीड बलवद् बली । (५४।२)

विक्रीड्य तस्मिन् सुचिरम् उत्ततारामितद्युतिः ॥ (५४।३)

ततो ऽवगाह्य वेगेन तद् वनं बहुपादपम् । (५५।१)

दध्मौ च शङ्खं स्वनवत् सर्वप्राणेन पाण्डवः ॥ (५५।२)

तस्य शङ्खस्य शब्देन भीमसेनरवेण च । (५६।१)

बाहुशब्देन चोग्रेण नर्दन्तीव गिरेर् गुहाः ॥ (५६।२)

तं वज्रनिष्पेषसमम् आस्फोटितरवं भृशम् । (५७।१)

श्रुत्वा शैलगुहासुप्तैः सिंहैर् मुक्तो महास्वनः ॥ (५७।२)

सिंहनादभयत्रस्तैः कुञ्जरैर् अपि भारत । (५८।१)

मुक्तो विरावः सुमहान् पर्वतो येन पूरितः ॥ (५८।२)

तं तु नादं ततः श्रुत्वा सुप्तो वानरपुंगवः । (५९।१)

प्राजृम्भत महाकायो हनूमान् नाम वानरः ॥ (५९।२)

कदलीषण्डमध्यस्थो निद्रावशगतस् तदा । (६०।१)

जृम्भमाणः सुविपुलं शक्रध्वजम् इवोच्छ्रितम् । (६०।२)

आस्फोटयत लाङ्गूलम् इन्द्राशनिसमस्वनम् ॥ (६०।३)

तस्य लाङ्गूलनिनदं पर्वतः स गुहामुखैः । (६१।१)

उद्गारम् इव गौर् नर्दम् उत्ससर्ज समन्ततः ॥ (६१।२)

स लाङ्गूलरवस् तस्य मत्तवारणनिस्वनम् । (६२।१)

अन्तर्धाय विचित्रेषु चचार गिरिसानुषु ॥ (६२।२)

स भीमसेनस् तं श्रुत्वा सम्प्रहृष्टतनूरुहः । (६३।१)

शब्दप्रभवम् अन्विच्छंश् चचार कदलीवनम् ॥ (६३।२)

कदलीवनमध्यस्थम् अथ पीने शिलातले । (६४।१)

स ददर्श महाबाहुर् वानराधिपतिं स्थितम् ॥ (६४।२)

विद्युत्संघातदुष्प्रेक्ष्यं विद्युत्संघातपिङ्गलम् । (६५।१)

विद्युत्संघातसदृशं विद्युत्संघातचञ्चलम् ॥ (६५।२)

बाहुस्वस्तिकविन्यस्तपीनह्रस्वशिरोधरम् । (६६।१)

स्कन्धभूयिष्ठकायत्वात् तनुमध्यकटीतटम् ॥ (६६।२)

किंचिच् चाभुग्नशीर्षेण दीर्घरोमाञ्चितेन च । (६७।१)

लाङ्गूलेनोर्ध्वगतिना ध्वजेनेव विराजितम् ॥ (६७।२)

रक्तोष्ठं ताम्रजिह्वास्यं रक्तकर्णं चलद्भ्रुवम् । (६८।१)

वदनं वृत्तदंष्ट्राग्रं रश्मिवन्तम् इवोडुपम् ॥ (६८।२)

वदनाभ्यन्तरगतैः शुक्लभासैर् अलंकृतम् । (६९।१)

केसरोत्करसम्मिश्रम् अशोकानाम् इवोत्करम् ॥ (६९।२)

हिरण्मयीनां मध्यस्थं कदलीनां महाद्युतिम् । (७०।१)

दीप्यमानं स्ववपुषा अर्चिष्मन्तम् इवानलम् ॥ (७०।२)

निरीक्षन्तम् अवित्रस्तं लोचनैर् मधुपिङ्गलैः । (७१।१)

तं वानरवरं वीरम् अतिकायं महाबलम् ॥ (७१।२)

अथोपसृत्य तरसा भीमो भीमपराक्रमः । (७२।१)

सिंहनादं समकरोद् बोधयिष्यन् कपिं तदा ॥ (७२।२)

तेन शब्देन भीमस्य वित्रेसुर् मृगपक्षिणः । (७३।१)

हनूमांश् च महासत्त्व ईषद् उन्मील्य लोचने ॥ (७३।२)

अवैक्षद् अथ सावज्ञं लोचनैर् मधुपिङ्गलैः ॥ (७४।१)

स्मितेनाभाष्य कौन्तेयं वानरो नरम् अब्रवीत् । (७५।१)

किमर्थं सरुजस् ते ऽहं सुखसुप्तः प्रबोधितः ॥ (७५।२)

ननु नाम त्वया कार्या दया भूतेषु जानता । (७६।१)

वयं धर्मं न जानीमस् तिर्यग्योनिं समाश्रिताः ॥ (७६।२)

मनुष्या बुद्धिसम्पन्ना दयां कुर्वन्ति जन्तुषु । (७७।१)

क्रूरेषु कर्मसु कथं देहवाक्चित्तदूषिषु । (७७।२)

धर्मघातिषु सज्जन्ते बुद्धिमन्तो भवद्विधाः ॥ (७७।३)

न त्वं धर्मं विजानासि वृद्धा नोपासितास् त्वया । (७८।१)

अल्पबुद्धितया वन्यान् उत्सादयसि यन् मृगान् ॥ (७८।२)

ब्रूहि कस् त्वं किमर्थं वा वनं त्वम् इदम् आगतः । (७९।१)

वर्जितं मानुषैर् भावैस् तथैव पुरुषैर् अपि ॥ (७९।२)

अतः परमगम्यो ऽयं पर्वतः सुदुरारुहः । (८०।१)

विना सिद्धगतिं वीर गतिर् अत्र न विद्यते ॥ (८०।२)

कारुण्यात् सौहृदाच्चैव वारये त्वां महाबल । (८१।१)

नातः परं त्वया शक्यं गन्तुम् आश्वसिहि प्रभो ॥ (८१।२)

इमान्यमृतकल्पानि मूलानि च फलानि च । (८२।१)

भक्षयित्वा निवर्तस्व ग्राह्यं यदि वचो मम ॥ (८२।२)