MBh, 7, 17
Select a line for its word-by-word analysis.
ततः संशप्तका राजन् समे देशे व्यवस्थिताः । (१।२)
tataḥ saṃśaptakā rājan same deśe vyavasthitāḥ |
व्यूह्यानीकं रथैर् एव चन्द्रार्धाख्यं मुदान्विताः ॥ (१।३)
vyūhyānīkaṃ rathair eva candrārdhākhyaṃ mudānvitāḥ ||
ते किरीटिनम् आयान्तं दृष्ट्वा हर्षेण मारिष । (२।१)
te kirīṭinam āyāntaṃ dṛṣṭvā harṣeṇa māriṣa |
स शब्दः प्रदिशः सर्वा दिशः खं च समावृणोत् । (३।१)
sa śabdaḥ pradiśaḥ sarvā diśaḥ khaṃ ca samāvṛṇot |
आवृतत्वाच्च लोकस्य नासीत् तत्र प्रतिस्वनः ॥ (३।२)
āvṛtatvācca lokasya nāsīt tatra pratisvanaḥ ||
किंचिद् अभ्युत्स्मयन् कृष्णम् इदं वचनम् अब्रवीत् ॥ (४।२)
kiṃcid abhyutsmayan kṛṣṇam idaṃ vacanam abravīt ||
पश्यैतान् देवकीमातर् मुमूर्षून् अद्य संयुगे । (५।१)
paśyaitān devakīmātar mumūrṣūn adya saṃyuge |
भ्रातॄंस्त्रैगर्तकान् एवं रोदितव्ये प्रहर्षितान् ॥ (५।२)
bhrātṝṃstraigartakān evaṃ roditavye praharṣitān ||
कुनरैर् दुरवापान् हि लोकान् प्राप्स्यन्त्यनुत्तमान् ॥ (६।२)
kunarair duravāpān hi lokān prāpsyantyanuttamān ||
एवम् उक्त्वा महाबाहुर् हृषीकेशं ततो ऽर्जुनः । (७।१)
evam uktvā mahābāhur hṛṣīkeśaṃ tato 'rjunaḥ |
आससाद रणे व्यूढां त्रैगर्तानाम् अनीकिनीम् ॥ (७।२)
āsasāda raṇe vyūḍhāṃ traigartānām anīkinīm ||
वाहास्तेषां विवृत्ताक्षाः स्तब्धकर्णशिरोधराः । (१०।१)
vāhāsteṣāṃ vivṛttākṣāḥ stabdhakarṇaśirodharāḥ |
विष्टब्धचरणा मूत्रं रुधिरं च प्रसुस्रुवुः ॥ (१०।२)
viṣṭabdhacaraṇā mūtraṃ rudhiraṃ ca prasusruvuḥ ||
उपलभ्य च ते संज्ञाम् अवस्थाप्य च वाहिनीम् । (११।१)
upalabhya ca te saṃjñām avasthāpya ca vāhinīm |
युगपत् पाण्डुपुत्राय चिक्षिपुः कङ्कपत्रिणः ॥ (११।२)
yugapat pāṇḍuputrāya cikṣipuḥ kaṅkapatriṇaḥ ||
तान्यर्जुनः सहस्राणि दश पञ्चैव चाशुगैः । (१२।१)
tānyarjunaḥ sahasrāṇi daśa pañcaiva cāśugaiḥ |
ततो ऽर्जुनं शितैर् बाणैर् दशभिर् दशभिः पुनः । (१३।१)
tato 'rjunaṃ śitair bāṇair daśabhir daśabhiḥ punaḥ |
प्रत्यविध्यंस्ततः पार्थस्तान् अविध्यत् त्रिभिस्त्रिभिः ॥ (१३।२)
pratyavidhyaṃstataḥ pārthastān avidhyat tribhistribhiḥ ||
एकैकस्तु ततः पार्थं राजन् विव्याध पञ्चभिः । (१४।१)
ekaikastu tataḥ pārthaṃ rājan vivyādha pañcabhiḥ |
स च तान् प्रतिविव्याध द्वाभ्यां द्वाभ्यां पराक्रमी ॥ (१४।२)
sa ca tān prativivyādha dvābhyāṃ dvābhyāṃ parākramī ||
भूय एव तु संरब्धास्ते ऽर्जुनं सहकेशवम् । (१५।१)
bhūya eva tu saṃrabdhāste 'rjunaṃ sahakeśavam |
आपूरयञ् शरैस्तीक्ष्णैस्तटाकम् इव वृष्टिभिः ॥ (१५।२)
āpūrayañ śaraistīkṣṇaistaṭākam iva vṛṣṭibhiḥ ||
ततः शरसहस्राणि प्रापतन्न् अर्जुनं प्रति । (१६।१)
tataḥ śarasahasrāṇi prāpatann arjunaṃ prati |
भ्रमराणाम् इव व्राताः फुल्लद्रुमगणे वने ॥ (१६।२)
bhramarāṇām iva vrātāḥ phulladrumagaṇe vane ||
ततः सुबाहुस् त्रिंशद्भिर् अद्रिसारमयैर् दृढैः । (१७।१)
tataḥ subāhus triṃśadbhir adrisāramayair dṛḍhaiḥ |
अविध्यद् इषुभिर् गाढं किरीटे सव्यसाचिनम् ॥ (१७।२)
avidhyad iṣubhir gāḍhaṃ kirīṭe savyasācinam ||
तैः किरीटी किरीटस्थैर् हेमपुङ्खैर् अजिह्मगैः । (१८।१)
taiḥ kirīṭī kirīṭasthair hemapuṅkhair ajihmagaiḥ |
हस्तावापं सुबाहोस्तु भल्लेन युधि पाण्डवः । (१९।१)
hastāvāpaṃ subāhostu bhallena yudhi pāṇḍavaḥ |
चिछेद तं चैव पुनः शरवर्षैर् अवाकिरत् ॥ (१९।२)
cicheda taṃ caiva punaḥ śaravarṣair avākirat ||
सुधर्मा सुधनुश्चैव सुबाहुश्च समर्पयन् ॥ (२०।२)
sudharmā sudhanuścaiva subāhuśca samarpayan ||
तांस्तु सर्वान् पृथग् बाणैर् वानरप्रवरध्वजः । (२१।१)
tāṃstu sarvān pṛthag bāṇair vānarapravaradhvajaḥ |
प्रत्यविध्यद् ध्वजांश्चैषां भल्लैश्चिछेद काञ्चनान् ॥ (२१।२)
pratyavidhyad dhvajāṃścaiṣāṃ bhallaiścicheda kāñcanān ||
सुधन्वनो धनुश्छित्त्वा हयान् वै न्यवधीच्छरैः । (२२।१)
sudhanvano dhanuśchittvā hayān vai nyavadhīccharaiḥ |
अथास्य सशिरस्त्राणं शिरः कायाद् अपाहरत् ॥ (२२।२)
athāsya saśirastrāṇaṃ śiraḥ kāyād apāharat ||
तस्मिंस्तु पतिते वीरे त्रस्तास्तस्य पदानुगाः । (२३।१)
tasmiṃstu patite vīre trastāstasya padānugāḥ |
व्यद्रवन्त भयाद् भीता येन दौर्योधनं बलम् ॥ (२३।२)
vyadravanta bhayād bhītā yena dauryodhanaṃ balam ||
ततो जघान संक्रुद्धो वासविस्तां महाचमूम् । (२४।१)
tato jaghāna saṃkruddho vāsavistāṃ mahācamūm |
शरजालैर् अविच्छिन्नैस्तमः सूर्य इवांशुभिः ॥ (२४।२)
śarajālair avicchinnaistamaḥ sūrya ivāṃśubhiḥ ||
ततो भग्ने बले तस्मिन् विप्रयाते समन्ततः । (२५।१)
tato bhagne bale tasmin viprayāte samantataḥ |
सव्यसाचिनि संक्रुद्धे त्रैगर्तान् भयम् आविशत् ॥ (२५।२)
savyasācini saṃkruddhe traigartān bhayam āviśat ||
ते वध्यमानाः पार्थेन शरैः संनतपर्वभिः । (२६।१)
te vadhyamānāḥ pārthena śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ |
अमुह्यंस्तत्र तत्रैव त्रस्ता मृगगणा इव ॥ (२६।२)
amuhyaṃstatra tatraiva trastā mṛgagaṇā iva ||
ततस्त्रिगर्तराट् क्रुद्धस्तान् उवाच महारथान् । (२७।१)
tatastrigartarāṭ kruddhastān uvāca mahārathān |
अलं द्रुतेन वः शूरा न भयं कर्तुम् अर्हथ ॥ (२७।२)
alaṃ drutena vaḥ śūrā na bhayaṃ kartum arhatha ||
शप्त्वा तु शपथान् घोरान् सर्वसैन्यस्य पश्यतः । (२८।१)
śaptvā tu śapathān ghorān sarvasainyasya paśyataḥ |
गत्वा दौर्योधनं सैन्यं किं वै वक्ष्यथ मुख्यगाः ॥ (२८।२)
gatvā dauryodhanaṃ sainyaṃ kiṃ vai vakṣyatha mukhyagāḥ ||
भवेम सहिताः सर्वे निवर्तध्वं यथाबलम् ॥ (२९।२)
bhavema sahitāḥ sarve nivartadhvaṃ yathābalam ||
एवम् उक्तास्तु ते राजन्न् उदक्रोशन्मुहुर् मुहुः । (३०।१)
evam uktāstu te rājann udakrośanmuhur muhuḥ |
शङ्खांश्च दध्मिरे वीरा हर्षयन्तः परस्परम् ॥ (३०।२)
śaṅkhāṃśca dadhmire vīrā harṣayantaḥ parasparam ||
नारायणाश्च गोपालाः कृत्वा मृत्युं निवर्तनम् ॥ (३१।२)
nārāyaṇāśca gopālāḥ kṛtvā mṛtyuṃ nivartanam ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.