MBh, 12, 26
Select a line for its word-by-word analysis.
व्यासम् आमन्त्र्य कौन्तेयः प्रत्युवाच युधिष्ठिरः ॥ (१।३)
vyāsam āmantrya kaunteyaḥ pratyuvāca yudhiṣṭhiraḥ ||
न पार्थिवम् इदं राज्यं न च भोगाः पृथग्विधाः । (२।१)
na pārthivam idaṃ rājyaṃ na ca bhogāḥ pṛthagvidhāḥ |
प्रीणयन्ति मनो मे ऽद्य शोको मां नर्दयत्ययम् ॥ (२।२)
prīṇayanti mano me 'dya śoko māṃ nardayatyayam ||
श्रुत्वा च वीरहीनानाम् अपुत्राणां च योषिताम् । (३।१)
śrutvā ca vīrahīnānām aputrāṇāṃ ca yoṣitām |
इत्युक्तः प्रत्युवाचेदं व्यासो योगविदां वरः । (४।१)
ityuktaḥ pratyuvācedaṃ vyāso yogavidāṃ varaḥ |
युधिष्ठिरं महाप्राज्ञं धर्मज्ञो वेदपारगः ॥ (४।२)
yudhiṣṭhiraṃ mahāprājñaṃ dharmajño vedapāragaḥ ||
न कर्मणा लभ्यते चिन्तया वा नाप्यस्य दाता पुरुषस्य कश्चित् । (५।१)
na karmaṇā labhyate cintayā vā nāpyasya dātā puruṣasya kaścit |
पर्याययोगाद् विहितं विधात्रा कालेन सर्वं लभते मनुष्यः ॥ (५।२)
paryāyayogād vihitaṃ vidhātrā kālena sarvaṃ labhate manuṣyaḥ ||
न बुद्धिशास्त्राध्ययनेन शक्यं प्राप्तुं विशेषैर् मनुजैर् अकाले । (६।१)
na buddhiśāstrādhyayanena śakyaṃ prāptuṃ viśeṣair manujair akāle |
मूर्खो ऽपि प्राप्नोति कदाचिद् अर्थान् कालो हि कार्यं प्रति निर्विशेषः ॥ (६।२)
mūrkho 'pi prāpnoti kadācid arthān kālo hi kāryaṃ prati nirviśeṣaḥ ||
नाभूतिकाले च फलं ददाति शिल्पं न मन्त्राश्च तथौषधानि । (७।१)
nābhūtikāle ca phalaṃ dadāti śilpaṃ na mantrāśca tathauṣadhāni |
तान्येव कालेन समाहितानि सिध्यन्ति चेध्यन्ति च भूतिकाले ॥ (७।२)
tānyeva kālena samāhitāni sidhyanti cedhyanti ca bhūtikāle ||
कालेन शीघ्राः प्रविवान्ति वाताः कालेन वृष्टिर् जलदान् उपैति । (८।१)
kālena śīghrāḥ pravivānti vātāḥ kālena vṛṣṭir jaladān upaiti |
कालेन पद्मोत्पलवज्जलं च कालेन पुष्यन्ति नगा वनेषु ॥ (८।२)
kālena padmotpalavajjalaṃ ca kālena puṣyanti nagā vaneṣu ||
कालेन कृष्णाश्च सिताश्च रात्र्यः कालेन चन्द्रः परिपूर्णबिम्बः । (९।१)
kālena kṛṣṇāśca sitāśca rātryaḥ kālena candraḥ paripūrṇabimbaḥ |
नाकालतः पुष्पफलं नगानां नाकालवेगाः सरितो वहन्ति ॥ (९।२)
nākālataḥ puṣpaphalaṃ nagānāṃ nākālavegāḥ sarito vahanti ||
नाकालमत्ताः खगपन्नगाश्च मृगद्विपाः शैलमहाग्रहाश्च । (१०।१)
nākālamattāḥ khagapannagāśca mṛgadvipāḥ śailamahāgrahāśca |
नाकालतः स्त्रीषु भवन्ति गर्भा नायान्त्यकाले शिशिरोष्णवर्षाः ॥ (१०।२)
nākālataḥ strīṣu bhavanti garbhā nāyāntyakāle śiśiroṣṇavarṣāḥ ||
नाकालतो म्रियते जायते वा नाकालतो व्याहरते च बालः । (११।१)
nākālato mriyate jāyate vā nākālato vyāharate ca bālaḥ |
नाकालतो यौवनम् अभ्युपैति नाकालतो रोहति बीजम् उप्तम् ॥ (११।२)
nākālato yauvanam abhyupaiti nākālato rohati bījam uptam ||
नाकालतो भानुर् उपैति योगं नाकालतो ऽस्तं गिरिम् अभ्युपैति । (१२।१)
nākālato bhānur upaiti yogaṃ nākālato 'staṃ girim abhyupaiti |
नाकालतो वर्धते हीयते च चन्द्रः समुद्रश्च महोर्मिमाली ॥ (१२।२)
nākālato vardhate hīyate ca candraḥ samudraśca mahormimālī ||
गीतं राज्ञा सेनजिता दुःखार्तेन युधिष्ठिर ॥ (१३।२)
gītaṃ rājñā senajitā duḥkhārtena yudhiṣṭhira ||
सर्वान् एवैष पर्यायो मर्त्यान् स्पृशति दुस्तरः । (१४।१)
sarvān evaiṣa paryāyo martyān spṛśati dustaraḥ |
घ्नन्ति चान्यान्नरा राजंस्तान् अप्यन्ये नरास्तथा । (१५।१)
ghnanti cānyānnarā rājaṃstān apyanye narāstathā |
संज्ञैषा लौकिकी राजन् न हिनस्ति न हन्यते ॥ (१५।२)
saṃjñaiṣā laukikī rājan na hinasti na hanyate ||
हन्तीति मन्यते कश्चिन्न हन्तीत्यपि चापरे । (१६।१)
hantīti manyate kaścinna hantītyapi cāpare |
स्वभावतस्तु नियतौ भूतानां प्रभवाप्ययौ ॥ (१६।२)
svabhāvatastu niyatau bhūtānāṃ prabhavāpyayau ||
नष्टे धने वा दारे वा पुत्रे पितरि वा मृते । (१७।१)
naṣṭe dhane vā dāre vā putre pitari vā mṛte |
अहो कष्टम् इति ध्यायञ् शोकस्यापचितिं चरेत् ॥ (१७।२)
aho kaṣṭam iti dhyāyañ śokasyāpacitiṃ caret ||
स किं शोचसि मूढः सञ् शोच्यः किम् अनुशोचसि । (१८।१)
sa kiṃ śocasi mūḍhaḥ sañ śocyaḥ kim anuśocasi |
पश्य दुःखेषु दुःखानि भयेषु च भयान्यपि ॥ (१८।२)
paśya duḥkheṣu duḥkhāni bhayeṣu ca bhayānyapi ||
यथा मम तथान्येषाम् इति पश्यन्न मुह्यति ॥ (१९।२)
yathā mama tathānyeṣām iti paśyanna muhyati ||
दुःखम् एवास्ति न सुखं तस्मात् तद् उपलभ्यते । (२२।१)
duḥkham evāsti na sukhaṃ tasmāt tad upalabhyate |
तृष्णार्तिप्रभवं दुःखं दुःखार्तिप्रभवं सुखम् ॥ (२२।२)
tṛṣṇārtiprabhavaṃ duḥkhaṃ duḥkhārtiprabhavaṃ sukham ||
सुखस्यानन्तरं दुःखं दुःखस्यानन्तरं सुखम् । (२३।१)
sukhasyānantaraṃ duḥkhaṃ duḥkhasyānantaraṃ sukham |
न नित्यं लभते दुःखं न नित्यं लभते सुखम् ॥ (२३।२)
na nityaṃ labhate duḥkhaṃ na nityaṃ labhate sukham ||
सुखम् अन्ते हि दुःखानां दुःखम् अन्ते सुखस्य च । (२४।१)
sukham ante hi duḥkhānāṃ duḥkham ante sukhasya ca |
तस्माद् एतद् द्वयं जह्याद् य इच्छेच्छाश्वतं सुखम् ॥ (२४।२)
tasmād etad dvayaṃ jahyād ya icchecchāśvataṃ sukham ||
यन्निमित्तं भवेच्छोकस्तापो वा दुःखमूर्छितः । (२५।१)
yannimittaṃ bhavecchokastāpo vā duḥkhamūrchitaḥ |
आयासो वापि यन्मूलस्तद् एकाङ्गम् अपि त्यजेत् ॥ (२५।२)
āyāso vāpi yanmūlastad ekāṅgam api tyajet ||
सुखं वा यदि वा दुःखं प्रियं वा यदि वाप्रियम् । (२६।१)
sukhaṃ vā yadi vā duḥkhaṃ priyaṃ vā yadi vāpriyam |
प्राप्तं प्राप्तम् उपासीत हृदयेनापराजितः ॥ (२६।२)
prāptaṃ prāptam upāsīta hṛdayenāparājitaḥ ||
ईषद् अप्यङ्ग दाराणां पुत्राणां वा चराप्रियम् । (२७।१)
īṣad apyaṅga dārāṇāṃ putrāṇāṃ vā carāpriyam |
ततो ज्ञास्यसि कः कस्य केन वा कथम् एव वा ॥ (२७।२)
tato jñāsyasi kaḥ kasya kena vā katham eva vā ||
ये च मूढतमा लोके ये च बुद्धेः परं गताः । (२८।१)
ye ca mūḍhatamā loke ye ca buddheḥ paraṃ gatāḥ |
त एव सुखम् एधन्ते मध्यः क्लेशेन युज्यते ॥ (२८।२)
ta eva sukham edhante madhyaḥ kleśena yujyate ||
इत्यब्रवीन्महाप्राज्ञो युधिष्ठिर स सेनजित् । (२९।१)
ityabravīnmahāprājño yudhiṣṭhira sa senajit |
परावरज्ञो लोकस्य धर्मवित् सुखदुःखवित् ॥ (२९।२)
parāvarajño lokasya dharmavit sukhaduḥkhavit ||
सुखी परस्य यो दुःखे न जातु स सुखी भवेत् । (३०।१)
sukhī parasya yo duḥkhe na jātu sa sukhī bhavet |
दुःखानां हि क्षयो नास्ति जायते ह्यपरात् परम् ॥ (३०।२)
duḥkhānāṃ hi kṣayo nāsti jāyate hyaparāt param ||
सुखं च दुःखं च भवाभवौ च लाभालाभौ मरणं जीवितं च । (३१।१)
sukhaṃ ca duḥkhaṃ ca bhavābhavau ca lābhālābhau maraṇaṃ jīvitaṃ ca |
पर्यायशः सर्वम् इह स्पृशन्ति तस्माद् धीरो नैव हृष्येन्न कुप्येत् ॥ (३१।२)
paryāyaśaḥ sarvam iha spṛśanti tasmād dhīro naiva hṛṣyenna kupyet ||
दीक्षां यज्ञे पालनं युद्धम् आहुर् योगं राष्ट्रे दण्डनीत्या च सम्यक् । (३२।१)
dīkṣāṃ yajñe pālanaṃ yuddham āhur yogaṃ rāṣṭre daṇḍanītyā ca samyak |
वित्तत्यागं दक्षिणानां च यज्ञे सम्यग् ज्ञानं पावनानीति विद्यात् ॥ (३२।२)
vittatyāgaṃ dakṣiṇānāṃ ca yajñe samyag jñānaṃ pāvanānīti vidyāt ||
रक्षन् राष्ट्रं बुद्धिपूर्वं नयेन संत्यक्तात्मा यज्ञशीलो महात्मा । (३३।१)
rakṣan rāṣṭraṃ buddhipūrvaṃ nayena saṃtyaktātmā yajñaśīlo mahātmā |
सर्वांल् लोकान् धर्ममूर्त्या चरंश्चाप्य् ऊर्ध्वं देहान्मोदते देवलोके ॥ (३३।२)
sarvāṃl lokān dharmamūrtyā caraṃścāpy ūrdhvaṃ dehānmodate devaloke ||
जित्वा संग्रामान् पालयित्वा च राष्ट्रं सोमं पीत्वा वर्धयित्वा प्रजाश्च । (३४।१)
jitvā saṃgrāmān pālayitvā ca rāṣṭraṃ somaṃ pītvā vardhayitvā prajāśca |
युक्त्या दण्डं धारयित्वा प्रजानां युद्धे क्षीणो मोदते देवलोके ॥ (३४।२)
yuktyā daṇḍaṃ dhārayitvā prajānāṃ yuddhe kṣīṇo modate devaloke ||
सम्यग् वेदान् प्राप्य शास्त्राण्यधीत्य सम्यग् राष्ट्रं पालयित्वा च राजा । (३५।१)
samyag vedān prāpya śāstrāṇyadhītya samyag rāṣṭraṃ pālayitvā ca rājā |
चातुर्वर्ण्यं स्थापयित्वा स्वधर्मे पूतात्मा वै मोदते देवलोके ॥ (३५।२)
cāturvarṇyaṃ sthāpayitvā svadharme pūtātmā vai modate devaloke ||
यस्य वृत्तं नमस्यन्ति स्वर्गस्थस्यापि मानवाः । (३६।१)
yasya vṛttaṃ namasyanti svargasthasyāpi mānavāḥ |
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.