व्याध उवाच । (१।१)

एवं शप्तो ऽहम् ऋषिणा तदा द्विजवरोत्तम । (१।२)

अभिप्रसादयम् ऋषिं गिरा वाक्यविशारदम् ॥ (१।३)

अजानता मयाकार्यम् इदम् अद्य कृतं मुने । (२।१)

क्षन्तुम् अर्हसि तत् सर्वं प्रसीद भगवन्न् इति ॥ (२।२)

ऋषिर् उवाच । (३।१)

नान्यथा भविता शाप एवम् एतद् असंशयम् । (३।२)

आनृशंस्याद् अहं किंचित् कर्तानुग्रहम् अद्य ते ॥ (३।३)

शूद्रयोनौ वर्तमानो धर्मज्ञो भविता ह्यसि । (४।१)

मातापित्रोश् च शुश्रूषां करिष्यसि न संशयः ॥ (४।२)

तया शुश्रूषया सिद्धिं महतीं समवाप्स्यसि । (५।१)

जातिस्मरश् च भविता स्वर्गं चैव गमिष्यसि । (५।२)

शापक्षयान्ते निर्वृत्ते भवितासि पुनर् द्विजः ॥ (५।३)

व्याध उवाच । (६।१)

एवं शप्तः पुरा तेन ऋषिणास्म्युग्रतेजसा । (६।२)

प्रसादश् च कृतस् तेन ममैवं द्विपदां वर ॥ (६।३)

शरं चोद्धृतवान् अस्मि तस्य वै द्विजसत्तम । (७।१)

आश्रमं च मया नीतो न च प्राणैर् व्ययुज्यत ॥ (७।२)

एतत् ते सर्वम् आख्यातं यथा मम पुराभवत् । (८।१)

अभितश् चापि गन्तव्यं मया स्वर्गं द्विजोत्तम ॥ (८।२)

ब्राह्मण उवाच । (९।१)

एवम् एतानि पुरुषा दुःखानि च सुखानि च । (९।२)

प्राप्नुवन्ति महाबुद्धे नोत्कण्ठां कर्तुम् अर्हसि । (९।३)

दुष्करं हि कृतं तात जानता जातिम् आत्मनः ॥ (९।४)

कर्मदोषश् च वै विद्वन्न् आत्मजातिकृतेन वै । (१०।१)

कंचित् कालं मृष्यतां वै ततो ऽसि भविता द्विजः । (१०।२)

साम्प्रतं च मतो मे ऽसि ब्राह्मणो नात्र संशयः ॥ (१०।३)

ब्राह्मणः पतनीयेषु वर्तमानो विकर्मसु । (११।१)

दाम्भिको दुष्कृतप्रायः शूद्रेण सदृशो भवेत् ॥ (११।२)

यस् तु शूद्रो दमे सत्ये धर्मे च सततोत्थितः । (१२।१)

तं ब्राह्मणम् अहं मन्ये वृत्तेन हि भवेद् द्विजः ॥ (१२।२)

कर्मदोषेण विषमां गतिम् आप्नोति दारुणाम् । (१३।१)

क्षीणदोषम् अहं मन्ये चाभितस् त्वां नरोत्तम ॥ (१३।२)

कर्तुम् अर्हसि नोत्कण्ठां त्वद्विधा ह्यविषादिनः । (१४।१)

लोकवृत्तान्तवृत्तज्ञा नित्यं धर्मपरायणाः ॥ (१४।२)

व्याध उवाच । (१५।१)

प्रज्ञया मानसं दुःखं हन्याच्छारीरम् औषधैः । (१५।२)

एतद् विज्ञानसामर्थ्यं न बालैः समतां व्रजेत् ॥ (१५।३)

अनिष्टसंप्रयोगाच्च विप्रयोगात् प्रियस्य च । (१६।१)

मानुषा मानसैर् दुःखैर् युज्यन्ते अल्पबुद्धयः ॥ (१६।२)

गुणैर् भूतानि युज्यन्ते वियुज्यन्ते तथैव च । (१७।१)

सर्वाणि नैतद् एकस्य शोकस्थानं हि विद्यते ॥ (१७।२)

अनिष्टेनान्वितं पश्यंस् तथा क्षिप्रं विरज्यते । (१८।१)

ततश् च प्रतिकुर्वन्ति यदि पश्यन्त्युपक्रमम् । (१८।२)

शोचतो न भवेत् किंचित् केवलं परितप्यते ॥ (१८।३)

परित्यजन्ति ये दुःखं सुखं वाप्युभयं नराः । (१९।१)

त एव सुखम् एधन्ते ज्ञानतृप्ता मनीषिणः ॥ (१९।२)

असंतोषपरा मूढाः संतोषं यान्ति पण्डिताः । (२०।१)

असंतोषस्य नास्त्यन्तस् तुष्टिस् तु परमं सुखम् । (२०।२)

न शोचन्ति गताध्वानः पश्यन्तः परमां गतिम् ॥ (२०।३)

न विषादे मनः कार्यं विषादो विषम् उत्तमम् । (२१।१)

मारयत्यकृतप्रज्ञं बालं क्रुद्ध इवोरगः ॥ (२१।२)

यं विषादो ऽभिभवति विषमे समुपस्थिते । (२२।१)

तेजसा तस्य हीनस्य पुरुषार्थो न विद्यते ॥ (२२।२)

अवश्यं क्रियमाणस्य कर्मणो दृश्यते फलम् । (२३।१)

न हि निर्वेदम् आगम्य किंचित् प्राप्नोति शोभनम् ॥ (२३।२)

अथाप्युपायं पश्येत दुःखस्य परिमोक्षणे । (२४।१)

अशोचन्न् आरभेतैव युक्तश् चाव्यसनी भवेत् ॥ (२४।२)

भूतेष्वभावं संचिन्त्य ये तु बुद्धेः परं गताः । (२५।१)

न शोचन्ति कृतप्रज्ञाः पश्यन्तः परमां गतिम् ॥ (२५।२)

न शोचामि च वै विद्वन् कालाकाङ्क्षी स्थितो ऽस्म्यहम् । (२६।१)

एतैर् निदर्शनैर् ब्रह्मन् नावसीदामि सत्तम ॥ (२६।२)

ब्राह्मण उवाच । (२७।१)

कृतप्रज्ञो ऽसि मेधावी बुद्धिश् च विपुला तव । (२७।२)

नाहं भवन्तं शोचामि ज्ञानतृप्तो ऽसि धर्मवित् ॥ (२७।३)

आपृच्छे त्वां स्वस्ति ते ऽस्तु धर्मस् त्वा परिरक्षतु । (२८।१)

अप्रमादस् तु कर्तव्यो धर्मे धर्मभृतां वर ॥ (२८।२)

मार्कण्डेय उवाच । (२९।१)

बाढम् इत्येव तं व्याधः कृताञ्जलिर् उवाच ह । (२९।२)

प्रदक्षिणम् अथो कृत्वा प्रस्थितो द्विजसत्तमः ॥ (२९।३)

स तु गत्वा द्विजः सर्वां शुश्रूषां कृतवांस् तदा । (३०।१)

मातापितृभ्यां वृद्धाभ्यां यथान्यायं सुसंशितः ॥ (३०।२)

एतत् ते सर्वम् आख्यातं निखिलेन युधिष्ठिर । (३१।१)

पृष्टवान् असि यं तात धर्मं धर्मभृतां वर ॥ (३१।२)

पतिव्रताया माहात्म्यं ब्राह्मणस्य च सत्तम । (३२।१)

मातापित्रोश् च शुश्रूषा व्याधे धर्मश् च कीर्तितः ॥ (३२।२)

युधिष्ठिर उवाच । (३३।१)

अत्यद्भुतम् इदं ब्रह्मन् धर्माख्यानम् अनुत्तमम् । (३३।२)

सर्वधर्मभृतां श्रेष्ठ कथितं द्विजसत्तम ॥ (३३।३)

सुखश्रव्यतया विद्वन् मुहूर्तम् इव मे गतम् । (३४।१)

न हि तृप्तो ऽस्मि भगवञ्शृण्वानो धर्मम् उत्तमम् ॥ (३४।२)