भीष्म उवाच । (१।१)

अत्रैवोदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम् । (१।२)

नारदस्य च संवादं देवलस्यासितस्य च ॥ (१।३)

आसीनं देवलं वृद्धं बुद्ध्वा बुद्धिमतां वरः । (२।१)

नारदः परिपप्रच्छ भूतानां प्रभवाप्ययम् ॥ (२।२)

कुतः सृष्टम् इदं विश्वं ब्रह्मन् स्थावरजङ्गमम् । (३।१)

प्रलये च कम् अभ्येति तद् भवान् प्रब्रवीतु मे ॥ (३।२)

असित उवाच । (४।१)

येभ्यः सृजति भूतानि कालो भावप्रचोदितः । (४।२)

महाभूतानि पञ्चेति तान्याहुर् भूतचिन्तकाः ॥ (४।३)

तेभ्यः सृजति भूतानि काल आत्मप्रचोदितः । (५।१)

एतेभ्यो यः परं ब्रूयाद् असद् ब्रूयाद् असंशयम् ॥ (५।२)

विद्धि नारद पञ्चैताञ् शाश्वतान् अचलान् ध्रुवान् । (६।१)

महतस्तेजसो राशीन् कालषष्ठान् स्वभावतः ॥ (६।२)

आपश्चैवान्तरिक्षं च पृथिवी वायुपावकौ । (७।१)

असिद्धिः परम् एतेभ्यो भूतेभ्यो मुक्तसंशयम् ॥ (७।२)

नोपपत्त्या न वा युक्त्या त्वसद् ब्रूयाद् असंशयम् । (८।१)

वेत्थ तान् अभिनिर्वृत्तान् षड् एते यस्य राशयः ॥ (८।२)

पञ्चैव तानि कालश्च भावाभावौ च केवलौ । (९।१)

अष्टौ भूतानि भूतानां शाश्वतानि भवाप्ययौ ॥ (९।२)

अभावाद् भावितेष्वेव तेभ्यश्च प्रभवन्त्यपि । (१०।१)

विनष्टो ऽपि च तान्येव जन्तुर् भवति पञ्चधा ॥ (१०।२)

तस्य भूमिमयो देहः श्रोत्रम् आकाशसंभवम् । (११।१)

सूर्यश्चक्षुर् असुर् वायुर् अद्भ्यस्तु खलु शोणितम् ॥ (११।२)

चक्षुषी नासिकाकर्णौ त्वग् जिह्वेति च पञ्चमी । (१२।१)

इन्द्रियाणीन्द्रियार्थानां ज्ञानानि कवयो विदुः ॥ (१२।२)

दर्शनं श्रवणं घ्राणं स्पर्शनं रसनं तथा । (१३।१)

उपपत्त्या गुणान् विद्धि पञ्च पञ्चसु पञ्चधा ॥ (१३।२)

रूपं गन्धो रसः स्पर्शः शब्दश्चैवाथ तद्गुणाः । (१४।१)

इन्द्रियैर् उपलभ्यन्ते पञ्चधा पञ्च पञ्चभिः ॥ (१४।२)

रूपं गन्धं रसं स्पर्शं शब्दं चैतांस्तु तद्गुणान् । (१५।१)

इन्द्रियाणि न बुध्यन्ते क्षेत्रज्ञस्तैस्तु बुध्यते ॥ (१५।२)

चित्तम् इन्द्रियसंघातात् परं तस्मात् परं मनः । (१६।१)

मनसस्तु परा बुद्धिः क्षेत्रज्ञो बुद्धितः परः ॥ (१६।२)

पूर्वं चेतयते जन्तुर् इन्द्रियैर् विषयान् पृथक् । (१७।१)

विचार्य मनसा पश्चाद् अथ बुद्ध्या व्यवस्यति । (१७।२)

इन्द्रियैर् उपलब्धार्थान् सर्वान् यस्त्वध्यवस्यति ॥ (१७।३)

चित्तम् इन्द्रियसंघातं मनो बुद्धिं तथाष्टमीम् । (१८।१)

अष्टौ ज्ञानेन्द्रियाण्याहुर् एतान्यध्यात्मचिन्तकाः ॥ (१८।२)

पाणिपादं च पायुश्च मेहनं पञ्चमं मुखम् । (१९।१)

इति संशब्द्यमानानि शृणु कर्मेन्द्रियाण्यपि ॥ (१९।२)

जल्पनाभ्यवहारार्थं मुखम् इन्द्रियम् उच्यते । (२०।१)

गमनेन्द्रियं तथा पादौ कर्मणः करणे करौ ॥ (२०।२)

पायूपस्थौ विसर्गार्थम् इन्द्रिये तुल्यकर्मणी । (२१।१)

विसर्गे च पुरीषस्य विसर्गे चाभिकामिके ॥ (२१।२)

बलं षष्ठं षड् एतानि वाचा सम्यग् यथागमम् । (२२।१)

ज्ञानचेष्टेन्द्रियगुणाः सर्वे संशब्दिता मया ॥ (२२।२)

इन्द्रियाणां स्वकर्मभ्यः श्रमाद् उपरमो यदा । (२३।१)

भवतीन्द्रियसंन्यासाद् अथ स्वपिति वै नरः ॥ (२३।२)

इन्द्रियाणां व्युपरमे मनो ऽनुपरतं यदि । (२४।१)

सेवते विषयान् एव तद् विद्यात् स्वप्नदर्शनम् ॥ (२४।२)

सात्त्विकाश्चैव ये भावास्तथा राजसतामसाः । (२५।१)

कर्मयुक्तान् प्रशंसन्ति सात्त्विकान् इतरांस्तथा ॥ (२५।२)

आनन्दः कर्मणां सिद्धिः प्रतिपत्तिः परा गतिः । (२६।१)

सात्त्विकस्य निमित्तानि भावान् संश्रयते स्मृतिः ॥ (२६।२)

जन्तुष्वेकतमेष्वेवं भावा ये विधिम् आस्थिताः । (२७।१)

भावयोर् ईप्सितं नित्यं प्रत्यक्षगमनं द्वयोः ॥ (२७।२)

इन्द्रियाणि च भावाश्च गुणाः सप्तदश स्मृताः । (२८।१)

तेषाम् अष्टादशो देही यः शरीरे स शाश्वतः ॥ (२८।२)

अथ वा सशरीरास्ते गुणाः सर्वे शरीरिणाम् । (२९।१)

संश्रितास्तद्वियोगे हि सशरीरा न सन्ति ते ॥ (२९।२)

अथ वा संनिपातो ऽयं शरीरं पाञ्चभौतिकम् । (३०।१)

एकश्च दश चाष्टौ च गुणाः सह शरीरिणाम् । (३०।२)

ऊष्मणा सह विंशो वा संघातः पाञ्चभौतिकः ॥ (३०।३)

महान् संधारयत्येतच्छरीरं वायुना सह । (३१।१)

तस्यास्य भावयुक्तस्य निमित्तं देहभेदने ॥ (३१।२)

यथैवोत्पद्यते किंचित् पञ्चत्वं गच्छते तथा । (३२।१)

पुण्यपापविनाशान्ते पुण्यपापसमीरितम् । (३२।२)

देहं विशति कालेन ततो ऽयं कर्मसंभवम् ॥ (३२।३)

हित्वा हित्वा ह्ययं प्रैति देहाद् देहं कृताश्रयः । (३३।१)

कालसंचोदितः क्षेत्री विशीर्णाद् वा गृहाद् गृहम् ॥ (३३।२)

तत्र नैवानुतप्यन्ते प्राज्ञा निश्चितनिश्चयाः । (३४।१)

कृपणास्त्वनुतप्यन्ते जनाः संबन्धिमानिनः ॥ (३४।२)

न ह्ययं कस्यचित् कश्चिन्नास्य कश्चन विद्यते । (३५।१)

भवत्येको ह्ययं नित्यं शरीरे सुखदुःखभाक् ॥ (३५।२)

नैव संजायते जन्तुर् न च जातु विपद्यते । (३६।१)

याति देहम् अयं भुक्त्वा कदाचित् परमां गतिम् ॥ (३६।२)

पुण्यपापमयं देहं क्षपयन् कर्मसंचयात् । (३७।१)

क्षीणदेहः पुनर् देही ब्रह्मत्वम् उपगच्छति ॥ (३७।२)

पुण्यपापक्षयार्थं च सांख्यं ज्ञानं विधीयते । (३८।१)

तत्क्षये ह्यस्य पश्यन्ति ब्रह्मभावे परां गतिम् ॥ (३८।२)