वैशंपायन उवाच । (१।१)

एवम् उक्त्वा ययौ व्यासो धृतराष्ट्राय धीमते । (१।२)

धृतराष्ट्रो ऽपि तच्छ्रुत्वा ध्यानम् एवान्वपद्यत ॥ (१।३)

स मुहूर्तम् इव ध्यात्वा विनिःश्वस्य मुहुर् मुहुः । (२।१)

संजयं संशितात्मानम् अपृच्छद् भरतर्षभ ॥ (२।२)

संजयेमे महीपालाः शूरा युद्धाभिनन्दिनः । (३।१)

अन्योन्यम् अभिनिघ्नन्ति शस्त्रैर् उच्चावचैर् अपि ॥ (३।२)

पार्थिवाः पृथिवीहेतोः समभित्यक्तजीविताः । (४।१)

न च शाम्यन्ति निघ्नन्तो वर्धयन्तो यमक्षयम् ॥ (४।२)

भौमम् ऐश्वर्यम् इच्छन्तो न मृष्यन्ते परस्परम् । (५।१)

मन्ये बहुगुणा भूमिस् तन्ममाचक्ष्व संजय ॥ (५।२)

बहूनि च सहस्राणि प्रयुतान्यर्बुदानि च । (६।१)

कोट्यश्च लोकवीराणां समेताः कुरुजाङ्गले ॥ (६।२)

देशानां च परीमाणं नगराणां च संजय । (७।१)

श्रोतुम् इच्छामि तत्त्वेन यत एते समागताः ॥ (७।२)

दिव्यबुद्धिप्रदीपेन युक्तस्त्वं ज्ञानचक्षुषा । (८।१)

प्रसादात् तस्य विप्रर्षेर् व्यासस्यामिततेजसः ॥ (८।२)

संजय उवाच । (९।१)

यथाप्रज्ञं महाप्राज्ञ भौमान् वक्ष्यामि ते गुणान् । (९।२)

शास्त्रचक्षुर् अवेक्षस्व नमस्ते भरतर्षभ ॥ (९।३)

द्विविधानीह भूतानि त्रसानि स्थावराणि च । (१०।१)

त्रसानां त्रिविधा योनिर् अण्डस्वेदजरायुजाः ॥ (१०।२)

त्रसानां खलु सर्वेषां श्रेष्ठा राजञ् जरायुजाः । (११।१)

जरायुजानां प्रवरा मानवाः पशवश्च ये ॥ (११।२)

नानारूपाणि बिभ्राणास्तेषां भेदाश्चतुर्दश । (१२।१)

अरण्यवासिनः सप्त सप्तैषां ग्रामवासिनः ॥ (१२।२)

सिंहव्याघ्रवराहाश्च महिषा वारणास्तथा । (१३।१)

ऋक्षाश्च वानराश्चैव सप्तारण्याः स्मृता नृप ॥ (१३।२)

गौर् अजो मनुजो मेषो वाज्यश्वतरगर्दभाः । (१४।१)

एते ग्राम्याः समाख्याताः पशवः सप्त साधुभिः ॥ (१४।२)

एते वै पशवो राजन् ग्राम्यारण्याश्चतुर्दश । (१५।१)

वेदोक्ताः पृथिवीपाल येषु यज्ञाः प्रतिष्ठिताः ॥ (१५।२)

ग्राम्याणां पुरुषः श्रेष्ठः सिंहश्चारण्यवासिनाम् । (१६।१)

सर्वेषाम् एव भूतानाम् अन्योन्येनाभिजीवनम् ॥ (१६।२)

उद्भिज्जाः स्थावराः प्रोक्तास् तेषां पञ्चैव जातयः । (१७।१)

वृक्षगुल्मलतावल्ल्यस्त्वक्सारास्तृणजातयः ॥ (१७।२)

एषां विंशतिर् एकोना महाभूतेषु पञ्चसु । (१८।१)

चतुर्विंशतिर् उद्दिष्टा गायत्री लोकसंमता ॥ (१८।२)

य एतां वेद गायत्रीं पुण्यां सर्वगुणान्विताम् । (१९।१)

तत्त्वेन भरतश्रेष्ठ स लोकान्न प्रणश्यति ॥ (१९।२)

भूमौ हि जायते सर्वं भूमौ सर्वं प्रणश्यति । (२०।१)

भूमिः प्रतिष्ठा भूतानां भूमिर् एव परायणम् ॥ (२०।२)

यस्य भूमिस्तस्य सर्वं जगत् स्थावरजङ्गमम् । (२१।१)

तत्राभिगृद्धा राजानो विनिघ्नन्तीतरेतरम् ॥ (२१।२)