देव उवाच । (१।१)

कामं देवापि मां विप्र न विजानन्ति तत्त्वतः । (१।२)

त्वत्प्रीत्या तु प्रवक्ष्यामि यथेदं विसृजाम्यहम् ॥ (१।३)

पितृभक्तो ऽसि विप्रर्षे मां चैव शरणं गतः । (२।१)

अतो दृष्टो ऽस्मि ते साक्षाद् ब्रह्मचर्यं च ते महत् ॥ (२।२)

आपो नारा इति प्रोक्ताः संज्ञानाम कृतं मया । (३।१)

तेन नारायणो ऽस्म्युक्तो मम तद्ध्ययनं सदा ॥ (३।२)

अहं नारायणो नाम प्रभवः शाश्वतो ऽव्ययः । (४।१)

विधाता सर्वभूतानां संहर्ता च द्विजोत्तम ॥ (४।२)

अहं विष्णुर् अहं ब्रह्मा शक्रश्चाहं सुराधिपः । (५।१)

अहं वैश्रवणो राजा यमः प्रेताधिपस् तथा ॥ (५।२)

अहं शिवश् च सोमश्च कश्यपश्च प्रजापतिः । (६।१)

अहं धाता विधाता च यज्ञश्चाहं द्विजोत्तम ॥ (६।२)

अग्निर् आस्यं क्षितिः पादौ चन्द्रादित्यौ च लोचने । (७।१)

सदिशं च नभः कायो वायुर् मनसि मे स्थितः ॥ (७।२)

मया क्रतुशतैर् इष्टं बहुभिः स्वाप्तदक्षिणैः । (८।१)

यजन्ते वेदविदुषो मां देवयजने स्थितम् ॥ (८।२)

पृथिव्यां क्षत्रियेन्द्राश् च पार्थिवाः स्वर्गकाङ्क्षिणः । (९।१)

यजन्ते मां तथा वैश्याः स्वर्गलोकजिगीषवः ॥ (९।२)

चतुःसमुद्रपर्यन्तां मेरुमन्दरभूषणाम् । (१०।१)

शेषो भूत्वाहम् एवैतां धारयामि वसुंधराम् ॥ (१०।२)

वाराहं रूपम् आस्थाय मयेयं जगती पुरा । (११।१)

मज्जमाना जले विप्र वीर्येणासीत् समुद्धृता ॥ (११।२)

अग्निश् च वडबावक्त्रो भूत्वाहं द्विजसत्तम । (१२।१)

पिबाम्य् अपः समाविद्धास् ताश् चैव विसृजाम्यहम् ॥ (१२।२)

ब्रह्म वक्त्रं भुजौ क्षत्रम् ऊरू मे संश्रिता विशः । (१३।१)

पादौ शूद्रा भजन्ते मे विक्रमेण क्रमेण च ॥ (१३।२)

ऋग्वेदः सामवेदश् च यजुर्वेदो ऽप्यथर्वणः । (१४।१)

मत्तः प्रादुर्भवन्त्येते माम् एव प्रविशन्ति च ॥ (१४।२)

यतयः शान्तिपरमा यतात्मानो मुमुक्षवः । (१५।१)

कामक्रोधद्वेषमुक्ता निःसङ्गा वीतकल्मषाः ॥ (१५।२)

सत्त्वस्था निरहंकारा नित्यम् अध्यात्मकोविदाः । (१६।१)

माम् एव सततं विप्राश् चिन्तयन्त उपासते ॥ (१६।२)

अहं संवर्तको ज्योतिर् अहं संवर्तको यमः । (१७।१)

अहं संवर्तकः सूर्यो ऽहं संवर्तको ऽनिलः ॥ (१७।२)

तारारूपाणि दृश्यन्ते यान्येतानि नभस्तले । (१८।१)

मम रूपाण्यथैतानि विद्धि त्वं द्विजसत्तम ॥ (१८।२)

रत्नाकराः समुद्राश् च सर्व एव चतुर्दिशम् । (१९।१)

वसनं शयनं चैव निलयं चैव विद्धि मे ॥ (१९।२)

कामं क्रोधं च हर्षं च भयं मोहं तथैव च । (२०।१)

ममैव विद्धि रूपाणि सर्वाण्येतानि सत्तम ॥ (२०।२)

प्राप्नुवन्ति नरा विप्र यत् कृत्वा कर्म शोभनम् । (२१।१)

सत्यं दानं तपश्चोग्रम् अहिंसा चैव जन्तुषु ॥ (२१।२)

मद्विधानेन विहिता मम देहविहारिणः । (२२।१)

मयाभिभूतविज्ञाना विचेष्टन्ते न कामतः ॥ (२२।२)

सम्यग् वेदम् अधीयाना यजन्तो विविधैर् मखैः । (२३।१)

शान्तात्मानो जितक्रोधाः प्राप्नुवन्ति द्विजातयः ॥ (२३।२)

प्राप्तुं न शक्यो यो विद्वन् नरैर् दुष्कृतकर्मभिः । (२४।१)

लोभाभिभूतैः कृपणैर् अनार्यैर् अकृतात्मभिः ॥ (२४।२)

तं मां महाफलं विद्धि पदं सुकृतकर्मणः । (२५।१)

दुष्प्रापं विप्रमूढानां मार्गं योगैर् निषेवितम् ॥ (२५।२)

यदा यदा च धर्मस्य ग्लानिर् भवति सत्तम । (२६।१)

अभ्युत्थानम् अधर्मस्य तदात्मानं सृजाम्यहम् ॥ (२६।२)

दैत्या हिंसानुरक्ताश् च अवध्याः सुरसत्तमैः । (२७।१)

राक्षसाश्चापि लोके ऽस्मिन् यदोत्पत्स्यन्ति दारुणाः ॥ (२७।२)

तदाहं सम्प्रसूयामि गृहेषु शुभकर्मणाम् । (२८।१)

प्रविष्टो मानुषं देहं सर्वं प्रशमयाम्यहम् ॥ (२८।२)

सृष्ट्वा देवमनुष्यांश् च गन्धर्वोरगराक्षसान् । (२९।१)

स्थावराणि च भूतानि संहराम्यात्ममायया ॥ (२९।२)

कर्मकाले पुनर् देहम् अनुचिन्त्य सृजाम्यहम् । (३०।१)

प्रविश्य मानुषं देहं मर्यादाबन्धकारणात् ॥ (३०।२)

श्वेतः कृतयुगे वर्णः पीतस् त्रेतायुगे मम । (३१।१)

रक्तो द्वापरम् आसाद्य कृष्णः कलियुगे तथा ॥ (३१।२)

त्रयो भागा ह्यधर्मस्य तस्मिन् काले भवन्त्युत । (३२।१)

अन्तकाले च सम्प्राप्ते कालो भूत्वातिदारुणः । (३२।२)

त्रैलोक्यं नाशयाम्येकः कृत्स्नं स्थावरजङ्गमम् ॥ (३२।३)

अहं त्रिवर्त्मा सर्वात्मा सर्वलोकसुखावहः । (३३।१)

अभिभूः सर्वगो ऽनन्तो हृषीकेश उरुक्रमः ॥ (३३।२)

कालचक्रं नयाम्येको ब्रह्मन्न् अहम् अरूपि वै । (३४।१)

शमनं सर्वभूतानां सर्वलोककृतोद्यमम् ॥ (३४।२)

एवं प्रणिहितः सम्यङ् मयात्मा मुनिसत्तम । (३५।१)

सर्वभूतेषु विप्रेन्द्र न च मां वेत्ति कश्चन ॥ (३५।२)

यच्च किंचित् त्वया प्राप्तं मयि क्लेशात्मकं द्विज । (३६।१)

सुखोदयाय तत् सर्वं श्रेयसे च तवानघ ॥ (३६।२)

यच्च किंचित् त्वया लोके दृष्टं स्थावरजङ्गमम् । (३७।१)

विहितः सर्वथैवासौ ममात्मा मुनिसत्तम ॥ (३७।२)

अर्धं मम शरीरस्य सर्वलोकपितामहः । (३८।१)

अहं नारायणो नाम शङ्खचक्रगदाधरः ॥ (३८।२)

यावद् युगानां विप्रर्षे सहस्रपरिवर्तनम् । (३९।१)

तावत् स्वपिमि विश्वात्मा सर्वलोकपितामहः ॥ (३९।२)

एवं सर्वम् अहं कालम् इहासे मुनिसत्तम । (४०।१)

अशिशुः शिशुरूपेण यावद् ब्रह्मा न बुध्यते ॥ (४०।२)

मया च विप्र दत्तो ऽयं वरस् ते ब्रह्मरूपिणा । (४१।१)

असकृत् परितुष्टेन विप्रर्षिगणपूजित ॥ (४१।२)

सर्वम् एकार्णवं दृष्ट्वा नष्टं स्थावरजङ्गमम् । (४२।१)

विक्लवो ऽसि मया ज्ञातस् ततस् ते दर्शितं जगत् ॥ (४२।२)

अभ्यन्तरं शरीरस्य प्रविष्टो ऽसि यदा मम । (४३।१)

दृष्ट्वा लोकं समस्तं च विस्मितो नावबुध्यसे ॥ (४३।२)

ततो ऽसि वक्त्राद् विप्रर्षे द्रुतं निःसारितो मया । (४४।१)

आख्यातस्ते मया चात्मा दुर्ज्ञेयो ऽपि सुरासुरैः ॥ (४४।२)

यावत् स भगवान् ब्रह्मा न बुध्यति महातपाः । (४५।१)

तावत् त्वम् इह विप्रर्षे विश्रब्धश् चर वै सुखम् ॥ (४५।२)

ततो विबुद्धे तस्मिंस्तु सर्वलोकपितामहे । (४६।१)

एकीभूतो हि स्रक्ष्यामि शरीराद् द्विजसत्तम ॥ (४६।२)

आकाशं पृथिवीं ज्योतिर् वायुं सलिलम् एव च । (४७।१)

लोके यच्च भवेच्छेषम् इह स्थावरजङ्गमम् ॥ (४७।२)

मार्कण्डेय उवाच । (४८।१)

इत्युक्त्वान्तर्हितस् तात स देवः परमाद्भुतः । (४८।२)

प्रजाश्चेमाः प्रपश्यामि विचित्रा बहुधाकृताः ॥ (४८।३)

एतद् दृष्टं मया राजंस् तस्मिन् प्राप्ते युगक्षये । (४९।१)

आश्चर्यं भरतश्रेष्ठ सर्वधर्मभृतां वर ॥ (४९।२)

यः स देवो मया दृष्टः पुरा पद्मनिभेक्षणः । (५०।१)

स एष पुरुषव्याघ्र सम्बन्धी ते जनार्दनः ॥ (५०।२)

अस्यैव वरदानाद्धि स्मृतिर् न प्रजहाति माम् । (५१।१)

दीर्घम् आयुश्च कौन्तेय स्वच्छन्दमरणं तथा ॥ (५१।२)

स एष कृष्णो वार्ष्णेयः पुराणपुरुषो विभुः । (५२।१)

आस्ते हरिर् अचिन्त्यात्मा क्रीडन्न् इव महाभुजः ॥ (५२।२)

एष धाता विधाता च संहर्ता चैव सात्वतः । (५३।१)

श्रीवत्सवक्षा गोविन्दः प्रजापतिपतिः प्रभुः ॥ (५३।२)

दृष्ट्वेमं वृष्णिशार्दूलं स्मृतिर् माम् इयम् आगता । (५४।१)

आदिदेवम् अजं विष्णुं पुरुषं पीतवाससम् ॥ (५४।२)

सर्वेषाम् एव भूतानां पिता माता च माधवः । (५५।१)

गच्छध्वम् एनं शरणं शरण्यं कौरवर्षभाः ॥ (५५।२)